Ahmet Katan
Kayıtlı Kullanıcı
Boğazın gerisinde o sürekli temizleme hissiyle beliren, her nefes alışta göğüs kafesinin ortasında hırıldayan o ıslak ağırlık aslında solunum yolunun kendi kendini koruma mekanizmasının en hırçın tezahürlerinden biri. Akciğerlerimiz, yani trakeobronşiyal ağacımız, dış dünyadan giren toz, bakteri veya virüs gibi işgalcilere karşı sürekli bir mukus kalkanı üretir normalde; fakat goblet hücreleri bu üretimi kantarın topuzunu kaçırıp artırdığında iş değişiyor işte. Bronşial epitelin üzerindeki o minik tüy benzeri yapılar, yani silialar, koyulaşan bu yapışkan salgıyı yukarıya, gırtlağa doğru itmekte zorlanmaya başladığı an vücut refleks olarak öksürük butonuna basıyor... Yani balgam dediğimiz şey aslında solunum sisteminin savaş artıkları, hücresel döküntüler ve aşırı üretilmiş glikoprotein zincirlerinin bir karışımı. Akut bir viral enfeksiyon geçirdiğinizde, örneğin sıradan bir grip veya soğuk algınlığında, mukozadaki inflamasyon bu mukosilier temizlik mekanizmasını tamamen felç edebiliyor; vücut da o biriken iltihaplı sıvıyı dışarı atmak için ciğerleri adeta çırpıyor.
Sigara içen birinin sabahları yataktan kalkar kalkmaz boğulurcasına boğazını kazıması tesadüf değil abi, tamamen hücre düzeyinde yaşanan bir katliamın sonucu. Tütün dumanındaki yüzlerce toksik madde bronşlardaki o silyaları zamanla yakıp felç ediyor, hatta yok ediyor; epitel yüzeydeki süpürgeler kırılınca da içeride biriken katranlı, koyu mukusu atmanın tek yolu o yırtınırcalasına gelen kronik öksürük oluyor. Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı dediğimiz KOAH veya müzmin bronşit aşamasına geçildiğinde ise o goblet hücreleri artık hiperplaziye uğramış, yani sayıca ve hacimce devasa boyutlara ulaşmış demektir. Akciğer dokusu kendi kendini tamir etmeye çalıştıkça daha fazla yapışkan salgı üretiyor, salgı arttıkça solunum yolları daralıyor ve hasta her sabah adeta boğulma hissiyle uyanıp ciğerini sökertmesine öksürmek zorunda kalıyor... Aslında sigarayı bıraktığınız ilk haftalarda balgamlı öksürüğün coşması da bundan; uykudan uyanan silyalar temizlik yapmaya çalışıyor ama insan "eyvah daha kötü oldum" sanıp panikliyor.
Peki sadece ciğerler mi suçlu, yoksa mide taraflarından yukarıya doğru sızan o sinsi asit haritası da bu işin içinde olabilir mi? Gastroözofageal reflü ya da daha sinsisi olan laringofaringeal reflü hastalarında, mide asidinin ve pepsin enziminin yemek borusundan yukarı tırmanıp ses tellerine ve gırtlağa ulaşması orada kronik bir tahriş dalgası yaratır. Vücut o yakıcı asidin tahribatını yumuşatmak, o bölgeyi korumaya almak adına sürekli koruyucu bir sıvı salgılamaya başlar; hasta da boğazına bir şey takılmış gibi hisseder, sürekli geniz temizler, geceleyn genze akan o sıvı yüzünden balgamlı öksürük krizlerine girer. Hatta bazen astım ile reflü öyle bir iç içe geçer ki, doktorlar bile hangisinin öksürüğü tetiklediğini çözmekte zorlanır... Vallahi billahi insan sadece akciğerine odaklanırken asıl yangının midede çıktığını öğrenince şaşırıp kalıyor.
Bakın, alerjik rinit veya kronik sinüzit denilen o bela meret de doğrudan akciğere inmeden balgam fabrikası gibi çalışabilir. Paranasal sinüslerin içi iltihaplandığında veya alerjenlere tepki olarak aşırı sıvı ürettiğinde, bu biriken salgı geniz arkasından aşağıya, yani post-nasal drip dediğimiz mekanizmayla doğrudan boğaza akmaya başlar. Boğazın arkasına sürekli pıtır pıtır damlayan bu koyu ifrazat, gırtlak bölgesindeki hassas sinir uçlarını aralıksız uyararak beynin öksürük merkezine "burada yabancı madde var, at bunu" emri gönderir. Aslında ciğerler sapasağlamdır, bronşlarda tık yok ama sırf yukarısı tıkalı olduğu için kişi sanki derin bir akciğer enfeksiyonu geçiriyormuş gibi foşur foşur balgamlı öksürür... Hele bir de ortamın nemi düşükse, kaloriferler havayı kurutmuşsa o geniz akıntısı boğazda kabuklaşır ki tadından yenmez, öksür allah öksür.
Bakteriyel enfeksiyonlar işin içine girdiğinde ise tablo biraz daha ciddileşir, balgamın rengi ve kıvamı adeta bir biyolojik rapor gibi renk değiştirir. Streptococcus pneumoniae veya Pseudomonas gibi mikrobik ajanlar alt solunum yollarına yerleştiğinde, vücudun savunma askerleri olan nötrofiller bölgeye akın eder ve bu hücresel savaşın sonucunda yeşilimsi, sarımsı, hatta bazen pas renginde yoğun bir purulan balgam ortaya çıkar. Zatürre yani pnömoni veya bronşların kalıcı olarak genişlemesi anlamına gelen bronşektazi hastalarında bu durum iyice belirgindir; bronş duvarları yapısını kaybettiği için orası bir iltihap havuzuna döner. Bazen o kadar yoğun bir birikim olur ki... Neyse, yani antibiyotik tedavisi olmadan o bakteriyel yükü ve iltihaplı birikintiyi vücudun tek başına söküp atması neredeyse imkansız hale gelir.
Günde tüketilen su miktarını artırmak, ortamı nemlendirmek ve mukolitik etki gösteren bitkisel veya tıbbi takviyelerle o polimerik mukus zincirlerini kırmaya çalışmak solunum yolunu rahatlatmanın en temel mantığıdır. Mukus dediğimiz yapı büyük oranda sudan oluştuğu için vücut susuz kaldığında balgam iyice yapışkanlaşır, bronş duvarlarına bir zift gibi yapışır ve öksürük refleski ne kadar güçlü olursa olsun yerinden sökülemez. Sıcak su buharı solumak veya sodyum klorür içeren serum fizyolojikle yapılan nebülizasyon uygulamaları o mukusun viskozitesini düşürür, yani kıvamını cıvıtır; cıvıyan balgam da siliaların hareketine uyum sağlayarak çok daha zahmetsizce dışarı fırlatılır. Yani öyle hemen öksürük kesici şuruplara sarılmak, vücudun temizlik yapmasını engellemek yapabileceğiniz en büyük hatalardan biridir; çünkü içeride biriken o mukus birikintisi adeta bakteriler için bir rezidans konforu sunar...
Sigara içen birinin sabahları yataktan kalkar kalkmaz boğulurcasına boğazını kazıması tesadüf değil abi, tamamen hücre düzeyinde yaşanan bir katliamın sonucu. Tütün dumanındaki yüzlerce toksik madde bronşlardaki o silyaları zamanla yakıp felç ediyor, hatta yok ediyor; epitel yüzeydeki süpürgeler kırılınca da içeride biriken katranlı, koyu mukusu atmanın tek yolu o yırtınırcalasına gelen kronik öksürük oluyor. Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı dediğimiz KOAH veya müzmin bronşit aşamasına geçildiğinde ise o goblet hücreleri artık hiperplaziye uğramış, yani sayıca ve hacimce devasa boyutlara ulaşmış demektir. Akciğer dokusu kendi kendini tamir etmeye çalıştıkça daha fazla yapışkan salgı üretiyor, salgı arttıkça solunum yolları daralıyor ve hasta her sabah adeta boğulma hissiyle uyanıp ciğerini sökertmesine öksürmek zorunda kalıyor... Aslında sigarayı bıraktığınız ilk haftalarda balgamlı öksürüğün coşması da bundan; uykudan uyanan silyalar temizlik yapmaya çalışıyor ama insan "eyvah daha kötü oldum" sanıp panikliyor.
Peki sadece ciğerler mi suçlu, yoksa mide taraflarından yukarıya doğru sızan o sinsi asit haritası da bu işin içinde olabilir mi? Gastroözofageal reflü ya da daha sinsisi olan laringofaringeal reflü hastalarında, mide asidinin ve pepsin enziminin yemek borusundan yukarı tırmanıp ses tellerine ve gırtlağa ulaşması orada kronik bir tahriş dalgası yaratır. Vücut o yakıcı asidin tahribatını yumuşatmak, o bölgeyi korumaya almak adına sürekli koruyucu bir sıvı salgılamaya başlar; hasta da boğazına bir şey takılmış gibi hisseder, sürekli geniz temizler, geceleyn genze akan o sıvı yüzünden balgamlı öksürük krizlerine girer. Hatta bazen astım ile reflü öyle bir iç içe geçer ki, doktorlar bile hangisinin öksürüğü tetiklediğini çözmekte zorlanır... Vallahi billahi insan sadece akciğerine odaklanırken asıl yangının midede çıktığını öğrenince şaşırıp kalıyor.
Bakın, alerjik rinit veya kronik sinüzit denilen o bela meret de doğrudan akciğere inmeden balgam fabrikası gibi çalışabilir. Paranasal sinüslerin içi iltihaplandığında veya alerjenlere tepki olarak aşırı sıvı ürettiğinde, bu biriken salgı geniz arkasından aşağıya, yani post-nasal drip dediğimiz mekanizmayla doğrudan boğaza akmaya başlar. Boğazın arkasına sürekli pıtır pıtır damlayan bu koyu ifrazat, gırtlak bölgesindeki hassas sinir uçlarını aralıksız uyararak beynin öksürük merkezine "burada yabancı madde var, at bunu" emri gönderir. Aslında ciğerler sapasağlamdır, bronşlarda tık yok ama sırf yukarısı tıkalı olduğu için kişi sanki derin bir akciğer enfeksiyonu geçiriyormuş gibi foşur foşur balgamlı öksürür... Hele bir de ortamın nemi düşükse, kaloriferler havayı kurutmuşsa o geniz akıntısı boğazda kabuklaşır ki tadından yenmez, öksür allah öksür.
Bakteriyel enfeksiyonlar işin içine girdiğinde ise tablo biraz daha ciddileşir, balgamın rengi ve kıvamı adeta bir biyolojik rapor gibi renk değiştirir. Streptococcus pneumoniae veya Pseudomonas gibi mikrobik ajanlar alt solunum yollarına yerleştiğinde, vücudun savunma askerleri olan nötrofiller bölgeye akın eder ve bu hücresel savaşın sonucunda yeşilimsi, sarımsı, hatta bazen pas renginde yoğun bir purulan balgam ortaya çıkar. Zatürre yani pnömoni veya bronşların kalıcı olarak genişlemesi anlamına gelen bronşektazi hastalarında bu durum iyice belirgindir; bronş duvarları yapısını kaybettiği için orası bir iltihap havuzuna döner. Bazen o kadar yoğun bir birikim olur ki... Neyse, yani antibiyotik tedavisi olmadan o bakteriyel yükü ve iltihaplı birikintiyi vücudun tek başına söküp atması neredeyse imkansız hale gelir.
Günde tüketilen su miktarını artırmak, ortamı nemlendirmek ve mukolitik etki gösteren bitkisel veya tıbbi takviyelerle o polimerik mukus zincirlerini kırmaya çalışmak solunum yolunu rahatlatmanın en temel mantığıdır. Mukus dediğimiz yapı büyük oranda sudan oluştuğu için vücut susuz kaldığında balgam iyice yapışkanlaşır, bronş duvarlarına bir zift gibi yapışır ve öksürük refleski ne kadar güçlü olursa olsun yerinden sökülemez. Sıcak su buharı solumak veya sodyum klorür içeren serum fizyolojikle yapılan nebülizasyon uygulamaları o mukusun viskozitesini düşürür, yani kıvamını cıvıtır; cıvıyan balgam da siliaların hareketine uyum sağlayarak çok daha zahmetsizce dışarı fırlatılır. Yani öyle hemen öksürük kesici şuruplara sarılmak, vücudun temizlik yapmasını engellemek yapabileceğiniz en büyük hatalardan biridir; çünkü içeride biriken o mukus birikintisi adeta bakteriler için bir rezidans konforu sunar...
